Europees Parlement wil eigen grondstoffencentrum, Vautmans ziet EnergyVille in Genk als troef

Hilde Vautmans: “Limburg heeft dertig jaar geleden gezien wat er gebeurt als één grondstof wegvalt”

Straatsburg – Het Europees Parlement heeft vandaag zijn standpunt goedgekeurd over de herziening van de Europese grondstoffenwet, de Critical Raw Materials Act. Die wet uit 2024 moet ervoor zorgen dat Europa genoeg grondstoffen heeft zoals lithium, kobalt en zeldzame aardmetalen, de bouwstenen van batterijen, windmolens, chips en wapens. Omdat China de uitvoer van die grondstoffen steeds vaker beperkt, wordt de wet nu aangescherpt. Het Parlement onderhandelt de komende maanden verder met de lidstaten over de definitieve tekst. Voor Europarlementslid Hilde Vautmans (Renew Europe, Anders) ligt er ook een Limburgse kans in: zij wil dat België zich kandidaat stelt voor het nieuwe Europese grondstoffencentrum, met EnergyVille in Genk als troef.

Concreet? Het Parlement vraagt een Europees grondstoffencentrum. Dat centrum moet grondstoffen gezamenlijk aankopen voor Europese bedrijven, noodvoorraden aanleggen en de wereldmarkt in het oog houden. De fractie Renew Europe pleitte daar mee voor. “Dat centrum is voor ons de grote winst”, zegt Hilde Vautmans. “Europa koopt voortaan samen in, legt voorraden aan en weet wat er op de markt gebeurt. Zo staan we sterker tegenover landen die ons willen afpersen.”

Een agentschap op eigen benen
Het Parlement wil geen nieuwe dienst binnen de Europese Commissie, maar een apart Europees agentschap met eigen rechtspersoonlijkheid, dat zelf contracten mag tekenen en voorraden mag aanhouden. Het voorbeeld is Japan, waar een staatsagentschap al jaren strategische voorraden zeldzame metalen aanhoudt en mee investeert in mijnen in het buitenland. “Geen praatclub in Brussel, wel een agentschap dat zelf mag kopen en opslaan”, vat Vautmans samen. “Het volgt de markt dag na dag, koopt in naam van onze bedrijven als die dat vragen, houdt een Europese noodvoorraad aan en steekt geld in ontginning en verwerking, in Europa en bij partners in Afrika. En het staat op eigen benen, want wie op de wereldmarkt wil wegen, kan niet voor elk contract eerst langs de Commissie.”

Concreet krijgt het centrum vier opdrachten. Het brengt per grondstof in kaart waar Europa kwetsbaar is, volgt de wereldmarkt en brengt producenten, verwerkers, recyclagebedrijven en afnemers samen. Het onderhandelt en koopt in naam van Europese bedrijven die daarom vragen, en kan ook aankopen voor minstens twee lidstaten samen. Deelname blijft vrijwillig. Het koopt en beheert één Europese noodvoorraad voor crisissituaties, zodat niet elke lidstaat op eigen houtje voorraden moet aanleggen, en het kan bedrijven helpen om eigen voorraden op te bouwen. En het beheert het nieuwe grondstoffenfonds.

Limburg heeft de campus al
Over de zetel van het centrum wordt nog beslist. Het Parlement vraagt de Commissie om voor het einde van dit jaar een voorstel te doen. Lidstaten kunnen zich kandidaat stellen en de beslissing valt uiterlijk op 1 januari 2028. De criteria zijn bereikbaarheid, een sterk industrieel en technologisch weefsel, aanwezige expertise, logistiek en de capaciteit om snel van start te gaan. “België moet zich kandidaat stellen”, vindt Vautmans. “Met de haven van Antwerpen op een uur varen via het Albertkanaal en de kennis van EnergyVille in Genk hebben we alles in huis. Ik wil dat Limburg daarin een hoofdrol opeist.”

Op Thor Park in Genk, de vroegere mijnsite van Waterschei, werken zowat vierhonderd mensen van KU Leuven, VITO, imec en UHasselt aan de energie van morgen: zonnecellen, batterijen, vermogenselektronica, warmtenetten en het elektriciteitsnet van de toekomst. De campus heeft een eigen batterijlab, waar imec en UHasselt nieuwe materialen en coatings voor batterijen onderzoeken, en begin deze maand opende er nog een nieuw simulatielab voor het elektriciteitsnet, waar meer dan twintig bedrijven in meedraaien. De Vlaamse regering steunt EnergyVille met drie miljoen euro per jaar. Daarnaast leidt de technologiecampus T2 op dezelfde site de technici op die de industrie van morgen nodig heeft.

Wat in Genk in het lab begint, wordt in Limburg ook gebouwd. SOLiTHOR, een jong bedrijf dat uit imec is ontstaan en zijn eerste anderhalf jaar op EnergyVille doorbracht, maakt in Sint-Truiden vastestofbatterijen voor elektrische vliegtuigen, op een terrein van Punch Powertrain. Met Europees geld bouwt het daar een Europees kenniscentrum voor vastestofbatterijen uit, met elektrodeproductie, celassemblage en testen op industriële schaal. Wie nieuwe batterijchemie ontwikkelt, bepaalt mee welke grondstoffen Europa morgen nog nodig heeft. Dat heet substitutie, en net dat vraagt het Parlement van het nieuwe centrum.

“Limburg heeft dertig jaar geleden gezien wat er gebeurt als één grondstof wegvalt”, stelt Vautmans. “Op de oude mijn van Waterschei staat vandaag een campus die uitzoekt hoe we met minder van die grondstoffen toekomen. Als Europa een plek zoekt waar kennis, industrie en logistiek samenkomen, dan verdedig ik Genk met plezier in Brussel. En de Europese noodvoorraad hoort op een plek met ruimte en logistiek. Aan het Albertkanaal, bijvoorbeeld.”

Twee miljard en snellere vergunningen
Het Parlement wil ook een fonds met een startbudget van 2 miljard euro uit het volgende Europese meerjarenbudget. Dat fonds moet extra geld aantrekken van de lidstaten, van private investeerders en van de Europese Investeringsbank, en werkt met leningen, waarborgen en participaties. Het geld gaat naar het zoeken, ontginnen, verwerken en recycleren van grondstoffen. Bedrijven krijgen minstens twee keer per jaar de kans om een project als strategisch te laten erkennen, zodat het sneller een vergunning krijgt. En de regels voor het recycleren van magneten gelden voortaan ook voor drones en luidsprekers. “We maken het onze bedrijven eenvoudiger”, aldus Vautmans. “Minder papierwerk, een duidelijke kalender en geld om echt te investeren. Zo houden we de industrie in Europa.”

Niet langer chanteerbaar
Vautmans wil dat Europa veel minder koopt bij landen die meer dan 40 procent van de winning of verwerking van een grondstof in handen hebben. “Dat is in de eerste plaats China”, klinkt het. “De wereld is sinds 2024 alleen maar onrustiger geworden en China gebruikt zijn grondstoffen als drukmiddel. Europa mag zich niet langer laten chanteren. Met dit standpunt geven we Europa de middelen om zich te verdedigen.”

De grondstoffenwet sluit naadloos aan bij het rapport over de relatie tussen Europa en China waarvoor Vautmans rapporteur was en dat het Parlement op 7 oktober met 454 stemmen tegen 86 goedkeurde. Dat rapport noemt China tegelijk partner, concurrent en systeemrivaal. Het vraagt dat Europa zijn afhankelijkheid van Chinese grondstoffen afbouwt, wil Chinese investeringen in havens, energienetten en telecom strenger screenen en eist wederkerigheid in de handel, met tegenmaatregelen als Peking zijn markt niet opent. “Geen dumping, geen spionage en een eerlijk speelveld, dat was de boodschap van mijn rapport”, herhaalt Vautmans. “Samenwerken met China waar het kan, maar hard op onze veiligheid en onze waarden. De grondstoffenwet zet die lijn om in daden.”

Afrika als partner
Voor Vautmans is de wet ook een hefboom voor het buitenlands beleid. “Afrika is de meest logische partner om onze afhankelijkheid van China af te bouwen”, benadrukt het Europarlementslid. “Veel van wat wij nodig hebben, zit daar in de grond.” Het nieuwe grondstoffencentrum moet daarvoor samenwerken met de bestaande Europese investeringsprogramma’s voor Afrika, zoals Global Gateway.

Geen fouten van vroeger
Ze wil niet dat Europa in Afrika de fouten van vroeger herhaalt. “Niet gewoon grondstoffen weghalen zoals vroeger. Wel eerlijke partnerschappen waar beide kanten beter van worden”, besluit Hilde Vautmans. “We investeren in duurzame winning én in verwerking ter plaatse, zodat de waarde in Afrika blijft. Dat is goed voor onze bevoorrading en goed voor de Afrikaanse economie.”